Бурууша Борбоон

1   Нэгэ үгээтэй хүнэй хүбүүн байгаа ха даа. Тиигээд тэрэ хүбүүниин баян хүнэй басага абаа ха даа. Эсэгэн жаран үхэр үнжэ басагандаа үгөө һэн. Тэрэ нүхэрын залхуу юуш хэдэггүй, гансал хэбтэжэл байха эдеэд лэ, хүдэлмэри хэдэггүй. Үхэрнүүдээ алаад лэ эдеэд лэ хэбтэдэг байгаа. һамганиин үхэрэйнгөө уялгашын худалдадаг байгаа һэн. Тиигээд лэ нүхэрын жаран үхэрөө алажа эдежэ дууһаад ла, хооһон үлэшэбэ.
һамганиин нэгэтэ сууха соо шара тоһо хээд лэ, зунай гэртэ гурбан дүлиин дунда үнэһэн соо булажархёо ха. Заа, тиигээд нүхэртөө хэлэнэ: «Ошшо зуһаландаа үнэһэ асарал даа, юумээ угаахамни, юумээ, хубсаһаа угаахамни»,— гэжэ нүхэрөө үнэһэндэ эльгээбэ.

2   Нухэршни һамганайнгаа хүүрээр ошшо үнэһэ һабардахадаа, суухатай тоһо олобо. Үнэһэтэеэ, тоһотоёо абаад, һүхюу юума гэртээ орожо ерэбэл даа.
— Биш иимэ олзотой ерэбэб,— гэжэ.
һамганиин:
— Ябаһан хүн яһа зууха, хэбтэһэн хүн хээли алдаха,— гээд садтаран тоһоо эдюулбэ нүхэртөө.
— Иимэ һайншииш даа,— гэжэ байжа һүхёоно хаям даа тэрэ һамганшни нүхэрөө.

3   Тиихэ бэрин нүхэршни сахюурта бууяа баряад гүйшэбэ даа, агнахамни гээд. Тужада тайга соо ороод ло, тэрэшни төршэбэ, гэрээ олохоёо болёод. Дэмээ ябажа байһаар ла, гурбан тээшээ нүхэтэй шонын нүхэ олобо. Тэрээни олоходоо, дулаа бэдэржэ хонохо hанаатай хүн шоиойн нухэн соо ороо хим. Тэндэн шонойн хүбүүд хэбтэжэ байгаа. Тэрэ хүбүүшын бариха һанаатай һөөршөө гараад, хубсаһаяа тайлаад, хоёр нүхын бүглөөд, гурбатьха нүхөөрөө ороо өөһэрөөн. Шонын хүбүүд салдаган хүни орохолоор шошоһон бэеэрээ гүйлдэжэ гаршана. Хубсаһайн хуу тархидаа үлгээд гүйлдэшэбэ. Гүйлдэжэ гаршана. Тэрэ хүбүүмнай салдагаар үлэшөө хиим, юуш үбой. Эхэһээн гараһан нарай хүбүүн шэнди болоод үлэшэнэ. Бодоод ло ябба даа тэрэшни. Дайдада гаршоо хиим, төөрөөд ябажа байһаар. Нэгэ талмайда гарахадаа, баян айл харажархёо. Үглөө үдэрын нэгэ айлай газаа хагдан соо орожо хоноо. Айлын нохойд ехэ хусаа. Хүнэй орожо ерэхэдэн нохойн хусаа гээб даа. Тиигээд лэ тэрэшни тэндээ үүр сайса хэбтэшөө.

4   Баян хүнэй хүлһэншэд үглөөгүүр бодоод неэгээ һаана. Тэрэмнай намарай саг. Хүлһэншэдэй неэгээ һаажайхадан (баян хүн нэгэ басагатай байгаа) нэгэ басаган хадан торгон дэгэлтэй хотоной ара бийдэ ерээд лэ өөрынгөө хэрэгтэ һуужархиба, шээнэ. Тиигээд лэ нөөхимнай хагдан соо хаража хэбтэнэ. Үдэр болоходо баһа тархияа бултайлгаа гээб даа. Басаган бодоод нюһаа ниихэдээ, алтан бэһэлигээ дунда хургандан байһан нэшэжэрхибэ. Үглөөнэй наранай гарахада бэһэлигшни ялалзана хиим,туяа сосёод ло. Тэрэ хүбүүмнай харажал хэбтэнэ хиим.

5   Хүлһэншэнүүд хүрэй сооһоон үхэрнүүдээ газаашан гаргашхана. Үнеэдээ гаргаад хүлһэншэд гэртээ ороно. Тэрэ зуурта нэгэ үнеэн хотоной хүрээ хабиржа байтараа аргаална. Хүбүүн хаража хэбтэнэ. Тээ нэгэ хэды болоод байхада, хүлһэншэ үхэрэй бааһа суглуулаад, хотонойгоо шэгшы руугша хэжэрхибэ. Хоёр нохой һүниндөө хусаһан, тэрэ хүбүү руу хараад ла байна.
— Юундэ энэ нохоймнай хусаба гээшэб? Мүнөө һууна, хараад һууна, хүрээ руу хараад ла байна. Эндэмнай юун бии болооб,— гээд баянай хүлһэншэдии ороходон.
— Намайе бү сохиитаа, би хүн гээшэб,— гэнэ хүбүүн.
— Юун хүн хаанаһаа ерээбши? — гээд һурана.
— Би Бурууша Борбоон гээшэб. Битнай төөрэһэн хүм, Бурууша Борбоон хүмби, суран нюсэгэн хүмби,— гэбэл даа.

6   Тиигээд лэ хүлһэншэнүүдиин абаашаба тэрээни, баян хүндөө тушааба. Баян хүн тэрэнээ эдеэллээд, арууһан үмэдэ үмэдхүүлээд, зархаяа малай гэр соо оруулаа. Хониной арууһан дэгэл соо хэбтэнэ тэрэшни.
Гэнтэ нугада хэбтэжэ байхадан, баянай хоёр хүлһэншэ орожо ерээд зугаална.
— Энэ баянаймнай басаган харанхалжа унашоо хиим. һүнэһэниин үбээ болшоо хиим. Лама бөөдөө мүргүүлжэ байна, хоног үнгэршөө.
— һүнэпэниин үбээ гэжэ бөөтэеэ, ламатаяа хэлсэнэ. Бэһэлиг соон һүнэһэниин байна ха. Тэрэ бэһэлигын хааным ааб даа. 
Хоёр хоноод байхадаа басаган бэрэ ехэ үбэшэн болшоод байна.—- Бэрэ ехээр үбэдшэбэ,—гэжэ баһа хэлсэнэ.

7  Хэбтэжэ байһан хүбүүмнай:
— һүнэһээн бил олохо байнал би даа,— гэжэ шашаба тэрэ хүбүүнш.
Тиихэлээрэн хүлһэншэд баяндаа гүйлдэжэ орожо, энэ хүбуүмнай тиижэ хэлэнэ гэбэ.
Баян хүн гэргэтээгээ:
— Мүнөөхи Бурууша Борбоон юумэ мэдэхэ байха,— гэлсэжэ, хадаг барижа, хүбүүндээ мүргөө:
— Орыш, туһалыш, газаашалхаа болёобде.
Хубсалуулжа тэрэнээ гэртээ оруулна хиим.
— Алтан бэһэлиг би хадаа олохол байнам,—- гэжэ мүнөөхи хүмэршэни хэлэбэ.

8   Баян хүншни мүргөө хиим даа оложо үгыт гэжэ. Тиихэлээрэн бурханай һомо (зэн) эрэжэ абаад, тэрээндээ табан үнгэйн хадаг уяжархиба. Тиигээд газаа хангай ехэ тогоо табюулаад, тэрээн соогоо дүүрсэ уһа хээд лэ халаагаа хиим. Тэрэ хүбүүншни тэрэ һомоо баряад ла, газаа гараад хаяа хана тоншоо. Юуш мэдээгүйшэ болоод хоройн хажууда ошоод ло, хорой тойроод ло зорюутан тоншоод ло байна.
Тоншоод ло:
— Энээни абагты! — гэнэ хүлһэншэдтэ.
Тэрэнээ аргалаа, хүрэһэн аргалаа халуун уһан соо хэбэ. Тэрэн хайлажа, биһэлиг гарша ерээб даа. Тиигээд лэ биһэлэги гарша ерэхэдэ, басаган һайн болооб даа.

9   Заа, тиигээд лэ:
— Би гэртээ харихам һамгандаа, төөриһэн хүмби,— гэнэ Бурууша Борбоон. Баян хүн хэдэн хоног соо гэртээ, ордон соогоо хонуулаад, гоёор хубсалуулаад ла:
— Гэртэн хүргэжэ үгэгты!—гэбэ баян хүн хүлһэншэдтөө.
— Заа, юу эрэхэбши, юун хэрэгтэйб? — гэжэ һураба баяниин Бурууша Борбоонһоо.
Эрьгүүшни шалд гэбэ:
— Жаран үнеэнэй уялга хэрэгтэй.
Эрэһын үгөөд, тэрэ хүбүүе гэртэн хүргэбэд даа. Гэртээ ерэхэдэн һамганиин:
— Юу асараабши? Хаанаһаа ерээбши?
— Би төөрөөб, баян хүнэй хүлһэншэд намайе хүргэжэ ерээ,— гэнэ тэрэн.

10   Харан гэхэдэн жаран үхэрэй хооһон уялга байгаа ааб даа. Тэрэл эрэһэн юумэм. һамгандаа хөөрэжэ үгэбэ, иимэл үхэрэй үялга эрээ һэм гэжэ. Баянай басагани бэһэлиг оложо эдэгээhэнээ хуу хөөрэжэ байна.
Тиихэдэн һамганиин:
— Ямар тэнэг хүм бэ. Ноён юм гү? Хаан гү? Ямар хүн хадаа, иимэ тэнэг хүн байдагиим аал? Үхэр эрэхэдэн, уялга гэжэ ойлгоһон. Жаран үхэр эрэһэн байгаа ааб даа, жаран уялгада уяха гэжэ.

11   Тиигээд хүлһэншэд тэхэржэ баяндаа ошшо хэлэбэ. Хулһэншэдээ тиигэжэ хэлэхэдэн, баяншни һамгантаяа жаран үхэр илгажа абаад, хүлһэншэдтээ туулгуулаад, паар морёор ходоогоор бэлэг барижа ерээд, гуйна баяншни һамгантаяа.
— Хайрлыт! — гэжэ Бурууша Борбооной һамганда мүргэнэ.
— Гомдол юумэ үгээ, эбтэй хожом байебди,— гэлсээ. 
Жаран үхэрээ хорой соон хаагаад, паар морёо бэлэг баряад ла, гэртээ бусаба баяншни.

Буруша Борбон

1   Жил один парень, сын бедняка. Женился он на дочери богатого человека. Отец дал ей в приданое шестьдесят голов скота. Парень оказался ленивым, ничего не хотел делать. Знал только есть да лежать. Не работал вовсе. Забивал скот, ел мясо да полеживал себе. А веревки, оставшиеся от скота, жена продавала. Вскоре муж все шестьдесят голов забил, и остались они ни с чем.
Однажды жена положила в пузырь топленого масла, спрятала его в летнике между тремя камнями очага и засыпала золой. Потом говорит своему мужу:
— Сходи-ка в летник, принеси мне оттуда золы, хочу я постирать.
Так отправила она мужа в летник.

2   Пошел муж туда, стал рыться в золе и нашел пузырь с маслом. Набрал он золы, взял масло и радостный вернулся домой.
— Вот с какой добычей я пришел,— говорит.
— Тот, кто действует, всегда еду себе добудет, а лежебока голодным остается,— сказала жена и досыта накормила его тем маслом. А сама все похваливает его:
— Ах, какой же ты хороший.

3   Муж обрадовался Похвале жены, схватил ружье и помчался на охоту. Оказался он в густом лесу, заблудился там и не может найти дорогу домой. Идет парень куда глаза глядят. Вдруг видит волчью нору с тремя выходами. Решил ои лереночевать в тепле и залез в нее. А там волчата лежат. Задумал парень выловить их, вылез оттуда, разделся, одеждой своей закрыл два выхода, а в третий обратно залез. Как только увидели голого человека волчата, с перепугу выскочили из норы и убежали со всей его одеждой, застрявшей у них на голове. Остался он раздетым, в чем мать родила. Отправился он в путь. Блудил, блудил и вышел на поляну, увидел там дом богатого человека. Назавтра перебрался к нему во двор и заночевал в соломе. Собаки почуяли чужого человека и громко залаяли. До рассвета пролежал он там.

4   Утром вышли работники, стали доить коров. Дело было осенью. Выходит дочь богача в своем шелковом дэгэле, (тот богач имел единственную дочь), прошла за стайку, справляет малую нужду. Когда стало совсем светло, он высунул голову. Встала девушка, стала сморкаться и выронила золотое кольцо со среднего пальца. На утреннем солнце кольцо блестит и сверкает.

5   Работники стали выгонять на улицу скот. В это время одна корова стала тереться о стайку и наклала там. Немного погодя пришел туда работник и замазал ее пометом щели в стайке. Парень все это видит.
Две собаки, которые лаяли ночью, все еще смотрят в сторону, где тот парень прячется.
— Почему так лаяли собаки? И сейчас глаз не спускают, смотрят в сторону забора. Что тут завелось?— говорят работники и подходят к парню.
— Не бейте меня, я же человек,— просит тот.
— Что за человек? Откуда? — спрашивают они.
- Я Буруша Борбон,— отвечает тот.— Заблудился я, остался нагишом.

6   Работники повели его и доставили богачу. Богач накормил его, надели на него штаны из овчины, поселили в стайке, чтоб сделать работником. Лежит он как-то на лугу в овчинном дэгэле, вдруг приходят два работника и заводят разговор:
— Дочь нашего богача лежит без памяти. Душа из нее вылетела. Лам и шаманов созвали, вот уже сутки они молятся. И шаманы, и ламы говорят, что душа ее вылетела. Душа, видать, в ее колечке. Где же может быть ее колечко?
Через двое суток девушке стало еще хуже, пуще прежнего заболела. Все уже об этом говорят.

7   А парень, который лежал, прихвастнул:
— Только я смогу найти ее душу. 
Работники побежали к богачу и рассказали об этом.
— Этот Буруша Борбон, видно, знает кое-что,— говорят
богач и его жена. 
Приходят они к парню с хадаком и умоляют его. 
— Пойди, помоги!
Одели они парня и привели в свой дом.
— Золотое кольцо я смогу найти,— говорит этот шельмец.

8   Богач просит и умоляет его отыскать кольцо. Тогда парень
выпросил священную стрелу, привязал к ней хадаки пяти разных цветов. Велел поставить на улице большущий котел, налили в него воды и стали греть. Парень взял в руки ту стрелу, идет по двору, постукивает ею по стене, по забору. Потом он притворился, что ничего не знает, подошел к стайке, обошел вокруг, постучал и говорит работникам:
— Возьмите это!
Взяли они мерзлый помет, разогрели в горячей воде, и показалось кольцо. Как только нашлось кольцо, девушка выздоровела.

9   — А теперь мне нужно домой вернуться, к жене своей, заблудившийся я человек,— говорит Буруша Борбон.
Несколько дней провел он во дворце богача. Тот одел парня в красивую одежду и приказал своим работникам:
— Проводите его до дома!
— Проси, что тебе нужно! В чем нуждаешься? — спрашивает богач у Буруши Борбона.
— Нужны мне веревки для шестидесяти коров,— выпалил дурак.
Исполнили его просьбу и проводили парня домой.
— Откуда ты приехал? Что привез? — спрашивает дома жена.
— Заблудился я, слуги богача со мной приехали,— отвечает тот.

10   Все он рассказал жене, как достались ему веревки, как нашел кольцо и помог выздороветь дочери богача.
Выслушала его жена и говорит:
— Какой же он глупый человек? Нойон ли, хан ли он? Просил ты шестьдесят коров, он не понял и отдал тебе веревки для них.

11   Поехали обратно работники и все рассказали богачу. После этих слов выбрал богач с женою шестьдесят коров, взял работников, чтобы их перегнать, сами запрягли пару лошадей в дрожки и поехали к Буруша Борбону.
— Простите,— говорят они ему и жене его.
— Обижаться не на что, будем жить в дружбе,— договорились они.
Те шестьдесят коров закрыли во дворе Буруша Борбона, подарили им еще пару лошадей и поехали домой.

Поделиться —
На нашем сайте собрана большая коллекция сказок на разных языках.

Проект “Байкальские сказки” создан в 2015 году для детей и их родителей, которые любят и читают сказки!

При копировании материалов ссылка на источник обязательна.

Мобильная версия