Асагадай тала дайдаар аяншалга
Асагадай тала дайдаар аяншалга

Буряад зоной гайхамшагта соёл болбосоролтой танилсалгаяа Улаан-Үдэһөө холо бэшэ, 50-аад модоной зайда байгааша Асагат нютагһаа һабагшалая. Тиишээ харгылха гэбэл, Буряадай түүхэ, энэ нютаг тухай шухаг мэдээнүүдые оложо, хадууха шухала. Жэшээнь, юундэ анхан буряадууд «Шулуутай газарта буусаяа бари, шонотой газарта малаа бари» гэжэ хүсэдэг байгааб, хайшан гэжэ Асагад нютаг бии болооб, юундэ манай элинсэгүүд Ойхон олтирогһоо Загарайн аймагта нүүжэ ерээб?

            Эдэ мэтын ойлгосо мэдээнүүдтэй ВИРТУАЛ гид танилсуулха аабза. Танилсалгын хүтэлбэр эртэ урданай Асагадай дасанһаа эхилхэ байха. Энэ дасан 1824 ондо байгуулагдаһан, харин 1936 ондо һандаргаагдаһан, зүгөөр 1992 ондо дахяад һэргээгдэһэн түүхэтэй. Дасанай удаа -  Агваан Доржиевай музей орожо харахат. Энэ хадаа Будаадын шажанай үндэр санаартанай сагаан дэнгээр хэмэл дүрсэнүүдэй Зүүн Сибирьтэхи ори ганса иимэ музей мүн. 

            Агваан Доржиев – XX зуунай суута буряад ламануудай нэгэн болоно. Тэрэ Загарайн аймагай Хара-Шэбэр нютагта түрэһэн намтартай. Түбэд орондо буддын суртаал һургуули шудалжа, XIII дүгээр Далай ламын багша байһан, удаань зүбшэгшэгшэнь, юрэдөө, найдамтай нүхэрынь боложо илгарһан гэдэг. Агваан Доржиев Түбэдэй болоод Оросой талые хамгаалан, нилээд горитой ажал ябуулһан солотой. Тэрээн зуур, буряадайнгаашье байра байдалда анхаралаа табижа байгаа. 1825 ондо Асагадай дасан барилга үүсхэһэн байна. Гадна, Санкт-Петербургда 1915 ондо нээгдэһэн Гүнзэнчойной дасан барилга мүн лэ эрхилһэниинь мэдээжэ. Шэрэтээршье тэндэ һуугаа. Агваан Доржиевай наһанай һүүлшын жэлнүүд лама санаартанда зоболон гашуудалтай 30-аад онуудтай тудалдаа. Сүлэлгэһөө түрэл нютагаа бусажа үрдижэ, Улаан-Үдын түрмын больницада 85 наһатайдаа тагаалал болоһон гэхэ. Хүдөөлэгдэһэн газарынь мэдэгдээгүй. 


            Агваан Доржиевай гэр Хара-Шэбэрһээ Асагадай дасанай ойро урлигдан табигданхай. Тэндэ хаалтада абтаһанайнь, мүшхүүлһэнэйнь протоколнууд хадагалаатай. Наһанһаа нүгшэхын урда хэгдэһэн фото зурагынь бии. Буддын шажанай үндэр санаартанай сагаан дэнгээр бүтээгдэһэн дүрсэнүүдэй музей мүн лэ тэндэ. Гэрэй баруун буланда Агваан Доржиевай, шаби болон дүтын нүхэр болохо XIII дүгээр Далай ламын, тиихэдэ һая һэргээгдэжэ байһан дасанай  газар рамнайлжа үгэһэн XIV-р Далай ламын дүрсэнүүд хабсарагданхай байдаг. Тэрэшэлэн, Агваан Доржиевай дүтын нүхэр Хамба лама Юролтуевай дүрсэ баһал хэгдээтэй. Энэмнай Буряадтаа суутай эрдэм ехэтэй эмшэ лама мүн болоно. Хаан түрэлтэ Михаил Романовта шонын уушха зөөжэ һуулгаһан эмшэн энэ гэжэ буряадууд этигэдэг. Үшөө тиихэдэ, дэлхэйн медицинэдэ үзөөгдөөдүй байһан гайхамшагта тэрэ ушарые нюдөөрөө хараһан Агваан Нима Цыдыпдоржиевай дүрсэ энэ сагта мүн лэ бүтээгдэжэ байнхай. 


            Удаадахи шата гээ һаа, «Талын нүүдэлшэн» гэһэн аяншалгын зохид буудал хүрэхэт. Эндэ һэеы гэрнүүд тодхоотой, нэгэн соонь хизаар ороноо шэнжэлэлгын музей зохёогдонхой. Буряад наадануудта, ёохор хатарта хабаадалсахат, буряад номоор сагаалса харбаха, амтатай эдеэнһээ – «боро шүлэнһөө», буузаһаа, мангир һонгиноһоо, шаанди хилээмэһээ, боово баншаһаа, халуун сайһаа – хүртэлсэхэт. 

Подробнее: http://www.baikal-tales.ru/reserve/30467/

Было это давным-давно. В Саянских горах жил один страшный и злой шаман. Все было ему подвластно. Птицы и звери ему подчинялись, лес не шумел, когда он молился, кукушка переставала куковать, когда он спать ложился. Властвовал он над всей природой. Каждое его повеление было для всех законом. В подчинении было у него несколько прислужников, которых шаман никогда не видел, но которые всегда его слушались, где бы они ни были. Шаман тот так был богат и жаден, что не хотел выпустить из своих владений ни одной птички, даже самой маленькой сороки.

Плохо жилось всем в царстве злого шамана. Вот как-то раз взмолились птицы и звери, стали просить шамана, чтобы он их отпустил на Байкал воды попить. Осердился шаман на своих птиц и зверей и сказал своим прислужникам, чтобы они на границе его царства горы воздвигли, да такие, чтобы ни зверь их не перешел и птица не перелетала. Так и сделали прислужники.

С тех пор здесь Саяны стоят, почти самое небо подпирают. Посмотрел шаман на горы и обрадовался: «Летите, мол, птички, бегите звери на Байкал, попробуйте попейте студеной воды». Затосковали звери, приуныли птицы, загорюнился лес. Из-за гор высоких и солнца не стало видно. А злой шаман тем временем нарадоваться не может и силой своей волшебной похваляется, что сильнее его силы на свете не сыщешь.

Прошло много времени. Царство злого шамана стало вымирать. Видит шаман, что скоро он останется один, призвал к себе прислужников и сказал, чтобы они ручей открыли. Свернули они камень большой, и полилась вода. Ожили птицы, забегали звери, лес запел. Скоро около большого камня озеро стало, а вода все прибавлялась и прибавлялась. Назвали это озеро Енисеем.

Прошло несколько лет. Тесно стало Енисею, и начал он себе выход искать. Искал, искал и нашел. Полилась вода по пади. Узнал об этом злой шаман и сказал:

— Закройте Енисей так, чтобы он от меня не ушел.

Начали прислужники по дороге Енисею скалы ставить, горы сдвигать. Остановился Енисей, призадумался. В это время подлетела к нему птичка-воркунья и шепчет: «Не печалься, Енисей, скоро мы тебя вызволим. Недалеко от тебя братья растут, дорогу мы покажем к тебе, они помогут».

Поделиться —

Проект “Байкальские сказки” создан в 2015 году для детей и их родителей, которые любят и читают сказки!

При копировании материалов ссылка на источник обязательна.

Мобильная версия